Φολέγανδρος Μια μαγευτική κουκίδα στο Αιγαίο

Φολέγανδρος Μια μαγευτική κουκίδα στο Αιγαίο

Η Φολέγανδρος ή Πολύκανδρος κατοικήθηκε από την προϊστορική εποχή και πήρε το όνομά της από το γιό του Μίνωα, Φολέγανδρο. Στην αρχαιότητα ο ρόλος της δεν υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός, ενώ κατά την Ενετοκρατία ανήκε στο Δουκάτο της Νάξου. Την εποχή αυτή κτίστηκε το Κάστρο της, ο πυρήνας της σημερινής Χώρας. Το 1828 εντάχθηκε στο νέο ελληνικό κράτος.

Στον 20ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε κατά διαστήματα ως τόπος εξορίας, ενώ σήμερα αποτελεί έναν από τους προσφιλέστερους τόπους διακοπών, αυθεντικό και συνάμα κοσμοπολίτικο. Το πλοίο από τον Πειραιά φθάνει στη Φολέγανδρο ακολουθώντας τη γραμμή είτε των Ανατολικών Κυκλάδων, είτε των Δυτικών. Αυτή η τελευταία περίπτωση είναι ιδανική για όποιον επιθυμεί να αποκτήσει μια συνολική εικόνα του νησιού πριν καν πατήσει το πόδι του σ’ αυτό.

Αν η ατμόσφαιρα είναι διαυγής, τότε η σιλουέτα της Φολεγάνδρου αναδύεται στον ορίζοντα έως και μία ώρα πριν το πλοίο προσεγγίσει στο λιμάνι της. Το χωρίς εξάρσεις σχήμα το νησιού με τις απαλές καμπύλες, σου δημιουργεί την εντύπωση πως κάποιος μυθικός Τιτάνας το πάτησε με όλη του τη δύναμη, στην προσπάθειά του να πηδήξει σε κάποιο από τα γειτονικά νησιά. Επί μισή περίπου ώρα το πλοίο παραπλέει τις βόρειες ακτές του νησιού και οι επιβάτες του έχουν την ευκαιρία να θαυμάσουν ένα μοναδικό έθιμο, τους «καθρέφτες». Κυρίως οι κάτοικοι της Απάνω Μεριάς, προσπαθούν με τους καθρέπτες τους να «κλέψουν» ένα κομμάτι ήλιου και να το στείλουν ως χαιρετισμό στους συγγενείς και φίλους, αλλά και στους καλοδεχούμενους επισκέπτες του νησιού. Ο καπετάνιος του πλοίου ανταποδίδει το χαιρετισμό με σφυρίγματα, ενώ εμείς χαζεύουμε τους μικρούς όρμους και τους αναγνωρίζουμε με τη βοήθεια του χάρτη: Λυγαριά, Άη-Γιώργης, Σερφιώτικο, Βορεινά...

Σιγά-σιγά φθάνουμε στον Καραβοστάση. Απομεσήμερο κι ο ήλιος πυρακτώνει τα σπίτια και τα ξενοδοχεία του γραφικού λιμανιού, καθώς και τη μικρή εκκλησούλα του Άη-Αρτέμη. Πίνοντας το ουζάκι μας χαζεύουμε το πέλαγος και όσους κολυμπούν στην παραλία με τα χοχλίδια, τα μεγάλα άσπρα βότσαλα. Ξεκουραζόμαστε από το ταξίδι, πριν πάρουμε το δρόμο για τη Χώρα. Βιαζόμαστε να περπατήσουμε στις συνεχόμενες πλατείες της, που είναι μοναδικές στις Κυκλάδες. Ν’ ακούσουμε τον ήχο της θάλασσας από την Πούντα, την πρώτη πλατεία στα ριζά του βράχου της Παναγίας, με θέα που σου κόβει την ανάσα. Θέλουμε ν’ αντικρίσουμε το ναό της Παναγίας, που στέκεται επιβλητικός, ψηλά πάνω στο λόφο. Βιαζόμαστε να περπατήσουμε στα δρομάκια του Κάστρου, με τ’ ασπρισμένα σπίτια και τις ολάνθιστες μπουκαμβίλιες. Να φθάσουμε μέχρι το ναό της Παντάνασσας, για να ατενίσουμε ανεμπόδιστα το Αιγαίο με τα νησιά του, καθώς και την Απάνω Μεριά. Η Χώρα ήταν και παραμένει πανέμορφη. Παραδοσιακή, με κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική, καλοδιατηρημένα σπίτια και άριστες τουριστικές υποδομές. Αφήνοντας πίσω μας την όμορφη πολυτέλεια κατευθυνόμαστε προς την Άνω Μεριά.

Οι διάσπαρτες γειτονιές της ξεκουράζονται νωχελικά κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο. Το Μπρόβαρμα, ο Ελεήμονας, οι Μύλοι, το Περουλοχώρι, ο Προφήτης Ηλίας, ο Άγιος Ανδρέας, ο Ταξιάρχης. Περιμένουν πότε θα φυσήξει το αυγουστιάτικο μελτέμι για να δροσίσει και πάλι το χωριό του ανέμου. Κάθε συνοικία και μια κατάλευκη εκκλησία, με το ναό του Άη-Γιώργη να δεσπόζει στον οικισμό. Κάνουμε την πρώτη μας βουτιά στην Αγκάλη με τα βαθιά πεντακάθαρα νερά της και μετά παίρνουμε το μονοπάτι, ψηλά πάνω από τα σπίτια, για το Γαλύφο. Αν αντέξουμε συνεχίζουμε ως τον Άγιο Νικόλα, την όμορφη παραλία με τα αρμυρίκια. Μάλλον όμως θα πάρουμε το δρόμο της επιστροφής, υποσχόμενοι στον εαυτό μας ότι αύριο θα επιβιβαστούμε στο καΐκι και θα επισκεφθούμε και τις άλλες παραλίες: Κάτεργο, Λιβαδάκι, Αμπέλι. Όλες πανέμορφες. Ή μάλλον θα πάμε στη Βάρδια. Ή μήπως στα Φηρά; Οι διακοπές μόλις άρχισαν και η Φολέγανδρος είναι εδώ για να μας προσφέρει τα πάντα. Ξεκούραση ή διασκέδαση μέχρι τελικής πτώσεως στα κουκλίστι¬κα μπαράκια της Χώρας, όμορφες παραλίες ή γραφικά χωριά, αγουροξυπνημένες ανατολές ή ρομαντικά ηλιοβασιλέματα

Φολεγανδρίτικες γεύσεις

Ανάλογα με την εποχή, ο επισκέπτης της Φολεγάνδρου μπορεί να γευθεί φρεσκότατα ψάρια, αλλά και νοστιμότατους θαλασσινούς μεζέδες, όπως το λιαστό χταπόδι και τα λιαστά γουπάκια, ψαράκια τα οποία ξεραίνονται στον ήλιο αφού βουτηχτούν πρώτα σε ξύδι και αλάτι. Φημισμένα είναι τα ντόπια μακαρόνια, τα ματσάτα. Τα χειροποίητα αυτά ζυμαρικά, σερβιρισμένα με ντόπιο κοκκινιστό κοτόπουλο ή κουνέλι, αποτελούν σουξέ για όλα τα εστιατόρια του νησιού, αλλά κυρίως για τα ταβερνάκια της Απάνω Μεριάς.

Όποια εποχή κι αν βρεθείτε στη Φολέγανδρο θα έχετε την ευκαιρία να δοκιμάσετε και κάποιο είδος πίτας, τις περίφημες καλασούνες. Αρχικά όσες έχουν το τυρί ως βασικό υλικό τους, την πικάντικη σουρωτένια ή κρεμμυδένια, με κύρια συστατικά το σουρωτό -την τοπική ξυνομυζήθρα- και τα κρεμμύδια, καθώς και τις πρωτότυπες ατομικές «πίτες», και τις μελιστάλαχτες μελό πίτες, που αποτελούν κυρίως πασχαλινά εδέσματα. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, μπορείτε να γευθείτε επίσης την εξαίσια καρπουζένια ή αδιαγγουρένια. Το βασικό υλικό της, όπως μαρτυρά και τ’ όνομά της, είναι η ψίχα καρπουζιού ή ακόμα καλύτερα της τοπικής μικρόκαρπης ποικιλίας, του αδιάγγουρου. Το ντόπιο μέλι και το σουσάμι πρωταγωνιστούν στο απίστευτης νοστιμιάς φολεγανδρίτικο παστέλι, το επίσημο κέρασμα για κάθε γάμο ή βάφτιση που πραγματοποιείται στο νησί. Το χειμώνα κυριαρχούν οι χορτένιες, μια πραγματικη πανδαισία γεύσεων απ’ όλων των ειδών τα χόρτα, που φύονται στη φολεγανδρίτικη γη: σεύκλα, μαντελίδες, καυκαλήθρες, κουτσουνάδες, φρέσκα κρεμμυδάκια.

Μια ακόμα τοπική καλασούνα είναι και η κολοκυθένια, φτιαγμένη από την ψίχα της κόκκινης κολοκύθας και σταφίδες. Τέλος, όποια εποχή κι αν βρεθείτε στο νησί, δοκιμάστε φαβατοκεφτέδες ή ρεβύθια στο φούρνο, κοκκινιστό κρέας από οικόσιτα κουνέλια, κότες ή πιτσούνια ( περιστέρια), καθώς και τα τυριά του νησιού με κορυφαίο τη γυλωμένη μανούρα, που παντρεύεται άριστα με τις ντόπιες κουλούρες, με το μπόλικο σουσάμι και το γλυκάνισο, να τους προσδίδουν μια ξεχωριστή γεύση.

Σίγουρα όμως δεν θα πρέπει να φύγετε από το νησί χωρίς να δοκιμάσετε το ευωδιαστό γλυκό κουταλιού τριαντάφυλλο, τη γνωστή ροδοζάχαρη, που φτιάχνεται από τα πέταλα ντόπιων τριαντάφυλλων, ζυμωμένων με ζάχαρη.

Λαογραφικό Μουσείο

 Το Λαογραφικό Μουσείο Φολεγάνδρου (τηλ.: 22860 41370), ιδρύθηκε και πρωτολειτούργησε το καλοκαίρι του 1988, από τον Πολιτιστικό Σύλλογο «Η Φολέγανδρος», υπό την προεδρία του ζωγράφου Μάρκου Βενιού. Ένα ανηφορικό, πλακόστρωτο στην αρχή του, δρομάκι, βρίσκεται στα αριστερά του κεντρικού δρόμου της Άνω Μεριάς, στην περιοχή Μπρόβαρμα και οδηγεί στην αναπαλαιωμένη αυτή θεμωνιά, η οποία περιλαμβάνει το κελάρι, αλλά και το φούρνο με τον - ψωμόφουρνο, την παροστριά για το μαγείρεμα και όλα τα απαραίτητα σκεύη και εργαλεία για την ετοιμασία του ψωμιού και το άναμμα του φούρνου, καθώς και το παραδοσιακό, υπαίθριο λιοτρίβι.

Στο χώρο της κύριας κατοικίας του Μουσείου, μπορεί ο επισκέπτης να δει την κουζίνα με την παροστριά της, αλλά και όλα τα κουζινικά (πήλινα, ξύλινα ή σιδερένια), εκτεθειμένα σε κοινή θέα, τοποθετημένα σε ράφια ή κρεμασμένα σε τοίχους, από καρφιά ή πάλους (πασσάλους). Πολλά αντικείμενα επίσης τακτοποιούνται στις θυρίδες, τις μικρές τετράγωνες εσοχές, που συναντούνται σε όλους τους χώρους της κύριας κατοικίας, αλλά και στους βοηθητικούς, ακόμα και σε εξωτερικούς τοίχους. Στη σάλα δεσπόζει ο νησιώτικος, παραδοσιακός καναπές, με την καλή στρώση του, φτιαγμένη εξ ολοκλήρου από ντόπια υφαντά, ενώ στην κάμαρη κυριαρχεί το σιδερένιο κρεβάτι με κουνουπιέρα, ένα από τα λίγα έπιπλα που έφταναν στο νησί από την Αθήνα. Εκτός από τα προϋπάρχοντα κτίσματα της θεμωνιάς - Μουσείο, που αναπαλαιώθηκαν από ντόπιους, έμπειρους μαστόρους, υπάρχει κι ένα καινούριο, επίσης πέτρινο κτίσμα, το οποίο στεγάζει τη βιβλιοθήκη και τους χώρους εργασίας του Μουσείου.

Χρυσοσπηλιά: ένας αναξιοποίητος θησαυρός

Η είσοδος του σπηλαίου βρίσκεται πάνω στα κοφτά βράχια, πριν περάσουμε το ακρωτήρι Παναγιά, ερχόμενοι από Καραβοστάση. Η πρόσβαση στο σπήλαιο γίνεται τόσο από την ξηρά όσο και από τη θάλασσα, αλλά εξαιρετικά δύσκολα. Αρχαίοι συγγραφείς αναφέρονται στη Φολέγανδρο και περιηγητές περιγράφουν τις δυσκολίες και τον κίνδυνο που αντιμετώπισαν για να κατέβουν στο σπήλαιο, που συνήθως αποκαλούν Μέγα. Σήμερα, από επιφανειακή διάβρωση έχουν καταστραφεί τα περισσότερα σκαλοπάτια, που είχαν λαξευτεί στην αρχαιότητα και τα οποία είναι γνωστά ακόμη στο νησί σαν «Ελληνικά σκαλιά». Για την πρόσβαση από τη θάλασσα χρειάζεται πάντα νηνεμία για την πρόσβαση ως την ελλειψοειδή είσοδο και τον πρώτο μεγάλο θάλαμο, τις ρωμαϊκές δεξαμενές. Η ανάπτυξη του σπηλαίου είναι σχεδόν γραμμική με γενική κατεύθυνση Β.Δ. Μετά τον πρώτο μεγάλο χώρο της εισόδου ακολουθεί ένας μακρύς θάλαμος 70μ., πλάτος που ποικίλει σημαντικά και επικοινωνεί με τον πρώτο μέσω ενός μικρού διαδρόμου.

Ο θάλαμος αυτός χαρακτηρίζεται από έντονο σταλαγμιτικό διάκοσμο με δισκοειδείς σταλακτίτες. Ο λιθωματικός διάκοσμος ακολουθεί σε μια διαδρομή 300μ. στο εσωτερικό, με ποικίλους σχηματισμούς, αλλά αυτό δεν είναι το μόνο εντυπωσιακό. Όπου η φύση άφησε ακάλυπτα σημεία, «επισκέπτες» της σπηλιάς φρόντισαν να τα καλύψουν αναγράφοντας το όνομά τους. Πολλές φορές πρόσθεταν και ένα επίθετο δηλωτικό του τόπου της καταγωγής τους, όπως Σερίφιος, Κρης, Ηλείος, Νάξιος. Πρόκειται για ονόματα «εφήβων καλών». Άλλωστε μόνο έφηβοι καλοί ή «κακοί» θα μπορούσαν να φτάσουν στην σπηλιά και να προχωρήσουν στους απόκρυφους θαλάμους για να τοποθετήσουν εκεί έναν άσπρο φαλλικό σταλακτίτη, ως αντικείμενο λατρείας, δίπλα σ’ έναν άλλο φαλλόσχημο λιθωματικό σχηματισμό με αναγραμμένο το όνομα Αρχιάναξ.

Τα γυναικεία ονόματα σπανίζουν. Για την αναγραφή των ονομάτων έχει χρησιμοποιηθεί ένα φυσικό αργιλικό υλικό, πηλός με οξείδια σιδήρου σε ανοικτότερο ή πιο σκούρο χρώμα, που διατηρείται αρκετά ανάγλυφο. Σε ορισμένα σημεία, σπανιότερα, χρησιμοποιούν τον πηλό αυτό για να επιστρώσουν την επιφάνεια όπου χαράζουν με ένα αιχμηρό εργαλείο. Δεν ξέρουμε ακριβώς πώς είχε χρησιμοποιηθεί η σπηλιά, για λατρευτικούς σκοπούς, για μια άσκηση εφηβείας ή και για τα δυο, ούτε αν συνδεόταν με τον υπερκείμενο αρχαίο οικισμό ή με τη λατρεία του Απόλλωνα Προστατηρίου. Είναι βέβαιο ότι η συνέχιση της ανασκαφής, θα διαφωτίσει περισσότερο τα πράγματα.

Ιερός Ναός Παναγίας Φολεγάνδρου

Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ένα κόσμημα βυζαντινής ομορφιάς που δεσπόζει στο νησί, έχει κτιστεί στη θέση, όπου όπως προκύπτει από σωζόμενες αρχαίες επιγραφές, πρέπει να υπήρχε ιερό της Σελασφόρου Αρτέμιδος και του Προστατηρίου Απόλλωνος. Ίσως εδώ θα πρέπει να τοποθετήσουμε και την παλαιοχριστιανική βασιλική της Φολεγάνδρου. Σύμφωνα με τις περιγραφές των περιηγητών του 17ου και 18ου αιώνα, συμπεραίνουμε ότι ο ναός αυτός υπήρξε το καθολικό της αντρικής Μονής, στην οποία αναφέρονται ο Thevenot και ο Pasch van Krienen.

Στο προαύλιο βρίσκονται διασκορπισμένα αρχαία ενεπίγραφα μάρμαρα, καθώς και ένα ακέφαλο άγαλμα ρωμαϊκής εποχής εντοιχισμένο στο αυτοτελές, ψηλό καμπαναριό. Στο καμπαναριό εξάλλου βρίσκεται εντοιχισμένη και μαρμάρινη εικόνα, λαϊκής τεχνοτροπίας, που παρουσιάζει την Παναγία με το Χριστό. Στη ρωμαϊκή εποχή, ανήκει και η μεγάλη, μαρμάρινη, ενεπίγραφη κυλινδρική βάση, που βρίσκε¬ται στον αυλόγυρο του ναού. Στην επιφάνειά της παρατηρούμε υπολείμματα του ορειχάλκινου αγάλματος, που προφανώς στηριζόταν επάνω της. Η εκκλησία της Παναγίας είναι μια μονόκλιτη βασιλική με τρούλο, που το μήκος της υπερβαίνει τα 30μ. Ο τρούλος έχει χαρακτηριστικά χαμηλό, οκτάπλευρο τύμπανο. Εισερχόμενοι στο ναό δεν μπορούμε παρά να θαυμάσουμε το εκπληκτικής ομορφιάς, μοναδικό στο νησί, μαρ¬μάρινο τέμπλο, που κατασκευάστηκε το 1896 από τον τηνιακό μαρμαρογλύπτη Καπαριά, ο οποίος δέκα χρόνια αργότερα κατασκεύασε τον επίσης μαρμάρινο, αρχιεπισκοπικό θρόνο, καθώς και τον χτιστό άμβωνα.

Πρέπει να αναφέρουμε ακόμα ότι και η Αγία Τράπεζα στηρίζεται σε μαρμάρινη, ενεπίγραφη βάση, ρωμαϊκού αγάλματος. Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, που λιτανεύεται με λαμπρότητα σε ολόκληρο το νησί, το τριήμερο του Πάσχα, αρπάχθηκε από το νησί στις 12 Οκτωβρίου 1715, από τους Τούρκους. Η αδιευκρίνιστης παλαιότητας, μεγάλη εικόνα, ξαναγύρισε με θαυματουργό τρόπο στο νησί, χωρίς όμως το ασημένιο κάλλυμά της, το οποίο και τοποθετήθηκε εκ νέου το 1857 και σώζεται ως σήμερα. Μεγάλο, πάνδημο πανηγύρι γίνεται εδώ το Δεκαπενταύγουστο.


Tags: ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ… σε μέρη ονειρεμένα, ΦΟΛΕΓΑΝΔΡΟΣ, ΝΗΣΙ, ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ, ΑΙΓΑΙΟ, ΕΛΛΑΔΑ
Που θα μείνετε…
Που θα διασκεδάσετε…